The Puruṣa-sūkta (Ṛg-veda 10.90) recited in Sanskrit: the hymn of the Cosmic Person, from whose sacrificed body the universe, the Vedas and human society arise, framed by the opening and closing śānti mantras.
oṁ tac chaṁ yor āvṛṇīmahe ।
gātuṁ yajñāya ।
gātuṁ yajñapataye ।
daivīs svastir astu naḥ ।
svastir mānuṣebhyaḥ ।
ūrdhvaṁ jigātu bheṣajam ।
śanno astu dvipade ।
śaṁ catuṣpade ॥
oṁ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥
oṁ sahasraśīrṣā puruṣaḥ ।
sahasrākṣaḥ sahasrapāt ।
sa bhūmiṁ viśvato vṛtvā ।
atyatīṣṭhad daśāṅgulam ॥
1
puruṣa evedaṁ sarvam ।
yad bhūtaṁ yac ca bhavyam ।
utāmṛtatvasyeśānaḥ ।
yad annenātirohati ॥
2
etāvān asya mahimā ।
ato jyāyāṁś ca pūruṣaḥ ।
pādo'sya viśvā bhūtāni ।
tripādasyāmṛtaṁ divi ॥
3
tripād-ūrdhva udait-puruṣaḥ ।
pādo'syehā'bhavat punaḥ ।
tato viṣvaṅ vyakrāmat ।
sāśanānaśane abhi ॥
4
tasmād virāḍ ajāyata ।
virājo adhi pūruṣaḥ ।
sa jāto atyaricyata ।
paścād bhūmim atho puraḥ ॥
5
yat puruṣeṇa haviṣā ।
devā yajñam atanvata ।
vasanto asyāsīd ājyam ।
grīṣma idhmaḥ śarad dhaviḥ ॥
6
saptāsya-san paridhayaḥ ।
triḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ ।
devā yad yajñaṁ tanvānāḥ ।
abadhnan puruṣaṁ paśum ॥
7
taṁ yajñaṁ barhiṣi praukṣan ।
puruṣaṁ jātam agrataḥ ।
tena devā ayajanta ।
sādhya ṛṣayaś ca ye ॥
8
tasmād yajñāt sarva-hutaḥ ।
sambhṛtaṁ pṛṣadājyam ।
paśūn tāṁś cakre vāyvān
āraṇyān grāmyāś ca ye ॥
9
tasmād yajñāt sarva-hutaḥ ।
ṛcaḥ sāmāni jajñire ।
chandāṁsi jajñire tasmāt ।
yajus tasmād ajāyata ॥
10
tasmād aśvā ajāyanta ।
ye ke cobhayād ataḥ ।
gāvo ha jajñire tasmāt ।
tasmāj jātā ajāvayaḥ ॥
11
yat puruṣaṁ vyadadhuḥ ।
katidhā vyakalpayan ।
mukhaṁ kimasya kau bāhū ।
kāv ūrū pādāv ucyete ॥
12
brāhmaṇo'sya mukham āsīt ।
bāhū rājanyaḥ kṛtaḥ ।
ūrū tad asya yad vaiśyaḥ ।
padbhyāṁ śūdro ajāyata ॥
13
candramā manaso jātaḥ ।
cakṣoḥ sūryo ajāyata ।
mukhād indraś ca- agniś ca ।
prāṇād vāyur ajāyata ॥
14
nābhyā āsad antarīkṣaṁ ।
śīrṣṇo dyauḥ samavartata ।
padbhyāṁ bhūmir diśaḥ śrotrāt ।
tathā lokān akalpayan ॥
15
vedāham etaṁ puruṣaṁ mahāntam ।
ādityavarṇaṁ tamasaḥ tu pāre ।
sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīraḥ ।
nāmāni kṛtvā'bhivadan yad āste ॥
16
dhātā purastād yam udājahāra ।
śakraḥ pravidvān pradiśaś catasraḥ ।
tam evaṁ vidvān amṛta iha bhavati ।
nānyaḥ panthā ayanāya vidyate ॥
17
yajñena yajñam ayajanta devāḥ ।
tāni dharmāṇi prathamāny āsan ।
te ha nākaṁ mahimānaḥ sacante ।
yatra pūrve sādhyaḥ santi devāḥ ॥
oṁ tac chaṁ yor āvṛṇīmahe ।
gātuṁ yajñāya ।
gātuṁ yajñapataye ।
daivīs svastir astu naḥ ।
svastir mānuṣebhyaḥ ।
ūrdhvaṁ jigātu bheṣajam ।
śanno astu dvipade ।
śaṁ catuṣpade ॥
oṁ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ॥